Un home da caste da alta clase media redondelana

O noso biografiado debeu nacer na década de 1810. Era o primoxénito do matrimonio formado por D. Nicómedes Martínez e Dª Josefa Saco, quen tiveron tamén por fillos a Felisa, Tomasa e José, así como a Luís, que finou en estado célibe. A familia tiña establecido o seu domicilio no lugar da Igrexa, parroquia de Torroso (Mos), ainda que é posible que o esposo fose orixinario de Sanguiñeda. D. Nicómedes exerceu de escribán do Concello de Mos entre 1817 e 1833, pasando logo a ser secretario do Xulgado de Primeira Instancia de Redondela, praza pública na que permanecerá ata o seu pasamento en 1840; ó mesmo tempo desempeñaba o cometido de notario. Este oficio lle permitía manter unha desafogada situación económica; extremo este que ven confirmado polo substancioso dote de 30.000 rs. que ofreceu o seu sogro polo matrimonio.

Redondela en 1890
Redondela en 1890.

Na década de 1830, cando Ramón M. Saco ocupaba o posto de secretario do Axuntamento de Mos, casou con Dª Benita Queimaliños, tendo descendencia. Era esta filla do avogado e asesor letrado da administración de mariña de Redondela D. Bernardino Queimaliños e de Dª Basilia Lahera, e polo tanto irmá de Bernardina -enviudou xove do licenciado en dereito D. José Seijo Lovariñas-, Dámaso, Carlos e Ceferino. O nivel económico desta familia cabe calificalo de acomodado, pois Dª Basilisa foi dotada polo seu tío, o abade de Alcabre, con 44.000 rs., aportando ó matrimonio outros 11.000 rs. máis. Eran parentes tamén do abade de Barcia de Mera e do mismísimo bispo de Ourense.
Tomando como referencia as listas electorais de 1838, D. Bernardino Queimaliños estaría no cumio do sector social medio e D. Nicómdes Martínez -que só dotou a Ramón con 5.000 rs.- na banda baixa do mesmo, quizais por non contabilizarse as propiedades que tiña en Mos. Ó que se ve, tratouse dunha alianza endogámica no seo da pouco nutrida clase media redondelana.

O sistema de sufraxio censitario restrinxía o dereito a voto a aqueles que pagasen por riba dunha determinada en concepto de impostos ou ós que estivesen especialmente "capacitados" en razón do seu oficio. Martínez Saco pertencía á categoría dos primeiros, e se atopa entre o exclusivo grupo de 21 cidadáns de toda Redondela inscritos por ese concepto no censo electoral de 1863.
As estimacións fiscais de riqueza para o pago da contribucións de bens rústicos, urbáns e pecuarios de 1863 permiten situalo socialmente de xeito máis preciso, sobre todo comparativamente. Tributa en conxunto pola cantidade de 1.420 rs., o que o coloca de posto 50 dentro do ranking de fortuna municipal; agora ben, en realidade só 9 veciños superan a cota dos 3.000 rs. -entre eles B. Queimaliños, M. Troncoso, M. Pereira e U. Sestelo- , e polo mesmo cabe consideralos como grandes propietarios. Martínez Saco, que gozaba do tratamento distintivo de "don", quedaría dentro da élite da franxa social media de Redondela.

Culminación e ocaso da súa carreira política durante o Sexenio

A política cada vez máis represiva e persoalista de Narvaez forzará unha alianza entre progresistas e unionistas que lideraba o xeneral Prim, froito da cal é a Revolución de setembro de 1868 -chamada A Gloriosa-, que expulsou ós Borbóns do trono de España e trouxo un novo réxime democrático que sobrevivirá durante seis anos en medio de continuadas e fondas crises políticas.


Era a hora que tanto había anhelado Martínez Saco. É mesmo posible que formase parte da Xunta Revolucionaria da Provincia de Pontevedra. Esta, en outubro, procederá a renovar a Deputación, designando novos membros; así, en representación do distrito de Redondela noméase a Ramón M. Saco, que levaba como suplente a Luciano Fernández. A súa participación no organismo provincial será escasa, asistinto só ata finais dese ano, e logo no mes de abril e primeiros de maio de 1869; estos corporativos cesarán no cargo en febreiro de 1872. Das súas intervencións destaca o apoio á restitución da independencia dos concellos de Soutomaior e Pazos de Borbén que foran agregados pola Xunta Revolucionaria ó de Redondela (sesión de 28 de outono) e a solicitude dunha subvención de 8.000 escudos para que se remate de construir o camiño de Redondela a Moscoso por Amoedo (xuntanza de 14 de nadal).

Prim
O xeneral Prim.
Neste clima de euforia revolucionaria, Martínez Saco catapúltase de novo á alcaldía de Redondela, desbancando ó conservador Tomás Otero, na que nominalmente permanecerá ata que en febreiro de 1872 entre outra corporación municipal, presidida por Ramón F. Pardo Ferro. O seguemento das actas dende 1870 desvela que en realidade Martínez Saco presidiu os cabidos consistoriais unicamente ata o xullo dese mesmo ano, e despois no breve período que vai de xaneiro a marzal do seguinte; nas súas ausencias quedaba a cargo o Alcalde Segundo D. Ulpiano Sestelo Veiga.
No que resta de Sexenio democrático Ramón M. Saco manterase á marxe da vida política municipal de Redondela, que, por certo, en 1873 se verá sacudida por un soado escándalo que inhabilita a Pardo en dúas ocasións.
Tamén é merecente de lembranza que algúns dos que con el compartiron goberno recuncarán baixo outros réximes de ben distinto signo; este xiro será especialmente chamativo no caso de D. Genaro Borines, alcalde durante a dictadura do xeneral Serrano (marzal-agosto de 1874) e de D. Ulpiano Sestelo, que o será nos comezos da restaurada monarquía alfonsina (1881-83).

Pero ha ser durante o Sexenio Revolucionario cando Martínez Saco acade o cenit da súa longa e teimosa carreira política, un canto de cisne que marcará o seu definitivo retiro da palestra pública. Nas eleccións de marzal de 1871 gaña un escano de deputado a Cortes; Taboada Roca no seu libro sobre as "élites provinciais" afirma que estaba afiliado á corrente progresista democrática. Esta lexislatura amadeista estivo marcada polas disensións no seo da maioritaria coalición gubernamental, entre os radicais de Ruíz Zorrilla e os constitucionalistas de Sagasta; as tormentosas sesións suspendéronse ata outubro, e o parlamento quedou disolto en xaneiro de 1782. En maio Martínez Saco andaba de volta en Redondela.
Nas páxinas do xornal progresista vigués "La Oliva" de finais de agosto de 1872 publicouse unha relación de candidatos a deputados a Cortes que ían concurrir ás inmediatas eleccións. Polos oficialistas, coa etiqueta xenérica de radicais, se presentaba por Redondela Ramón M. Saco, ainda que a súa candidatura non era segura, baraxándose como alternativa un tal Comas; en fronte tiña nada menos que a un peso pesado do moderantismo: Elduayen, que ó mesmo tempo se presentaba polo distrito da Cañiza; este, amáis da súa longa experiencia política -eterno deputado dende 1858-, contaba ó seu favor con que xa chegaran a Redondela as obras do ferrocarril, elemento propagandístico e proxecto en torno ó que se aglutinaba a súa clientela política. Ignoramos cal foi o futuro de Martínez Saco, pero os radicais conseguiron unha aplastante victoria, de tal xeito que os moderados casi desaparecerán do parlamento.

A Restauración borbónica consagra o sistema do bipartidismo turnista baseado no caciquismo electoral que deseña Cánovas, marxinado do xogo parlamentario ás demais opcións políticas; é o fin do ideario que sempre defendera Martínez Saco. Sen embargo, todavía a súa figura concitaba certo respeto e simpatía na oposición ó moderantismo. Coa chegada por vez primeira dos liberais de Sagasta ó poder, asume o ministerio de Estado o marqués de la Vega Armijo, quen en febreiro de 1881 nomea gobernador civil de Pontevedra ó seu home de confianza, o polémico Eduardo Matos. Este, en abril, acomete unha "limpeza" da Deputación Provincial, expulsando dela de xeito expeditivo a tódolos conservadores; para ocupar os escanos vacantes chama, entre outros, a Ramón M. Saco, pero este renuniciará -xunto con Juan Tapias- sen dubidalo, entrando no seu lugar Luciano Fernández Gándara. Será o último e fulgurante destello dunha estrela que se apaga.
Se nos fiamos da incompleta documentación fiscal do concello de Redondela, cara a 1875 Martínez Saco fixará a súa residencia na cidade de Vigo, na que ainda constaba estar aveciñado en 1887. A pesar que solicitara licencia para construir un panteón no cemiterio da súa vila, o seu pasamento non se recolle nas partidas parroquiais de defuncións, polo que é moi posible que finalmente fose enterrado en Vigo.

Fontes históricas:

ARQUIVO HISTÓRICO DA DEPUTACIÓN PROVINCIAL DE PONTEVEDRA
Boletíns Oficias da Provincia de Pontevedra, Fondo de Eleccións (séc. XIX).
ARQUIVO HISTÓRICO DE PONTEVEDRA
Fondo do Goberno Civil: Revolucións, Amnistía ; Fondo de Protocolos notariais.
ARQUIVO MUNICIPAL DE REDONDELA
Actas municipais (1870-77), Padróns de contribución (1860-86).
ARQUIVO MUNICIPAL DE VIGO
Hemeroteca: "La Oliva" (1872).
ARQUIVO HISTÓRICO DIOCESANO DE TUI
Libro 4º de actas de bautismo de Redondela.

...Páxina anterior

Nota: Este artigo inédito de investigación histórica está destinado únicamente á súa lectura e consulta nas páxinas de Internovas, desautorizando o autor a reproducción total ou parcial do mesmo por calquer soporte sin a súa expresa licencia.
Agradecemos a L. Pereda a colaboración prestada na recollida dalgúns dos datos documentais.